نشان ارادت مردم رفسنجان به امام حسین (ع) جهت ترفیع گنبد بهشت
تعداد 468 خشت طلا به ارزش 10,062,000,000 ریال
اطلاعات بیشتر و مشارکت
مشارکت در ساخت صحن و شبستان حضرت زهرا (س)
در جوار بارگاه ملکوتی امام علی (ع)
اطلاعات بیشتر و مشارکت

حرم مطهر امام حسین (ع) ارسال به واتس آپ ارسال به تلگرام

حرم مطهر امام حسین(ع)در گذر تاریخ

پس از حمله وهابیون به حرم حسینی(ع) ، اهمیت تجدید بنای گنبد و صحن در دوره محمد شاه چندان بود که حتی بعد از این خرابی، در سال ۱۲۱۹-۱۲۱۷ همچنان او را به عنوان بانی بنای جدید می شناختند.
به گزارش شمسا ، در داخل حرم علاوه بر مزار عرفانی امام حسین(ع) ، مزار حضرت علی اکبر(ع) در پایین پای امام حسین(ع) ، حضرت علی اصغر (ع) در آغوش امام (علت ۶ گوشه شدن ضریح همین قرار گیری مزار علی اکبر(ع) در زیر پای امام می باشد) ، شهدای کربلا در پایین پای حضرت علی اکبر(ع) ، حبیب بن مظاهر در ضلع جنوبی حرم و مزار ابراهیم مجاب در شمال غربی حرم قرار دارند. …
حرم مطهر امام حسین(ع) در بخش مرکزی شهر کربلا و در موقعیت جغرافیایی ۳۲ درجه و ۳۷ دقیقه شمالی و ۴۴ درجه و ۱ دقیقه و ۵۶ ثانیه شرقی قرار دارد ، مساحت حرم تقریبا ۱۳۰۰۰متر مربع و محیط آن ۵۰۰ متر می باشد .
حرم دارای ۱۰ درب می باشد که اولین آنها که جنوبی ترین آنها می باشد باب القبله بوده و بقیه آنها به صورت پادساعتگرد به نام های باب الرجا، باب قاضی الحاجات، باب الشهداء ، باب الکرامه ، باب السلام، باب السدره، باب السلطانی، باب الراس الشریف و باب الزینبیه(س) می باشد که رو به تل زینبیه باز می شود.
در داخل حرم علاوه بر مزار عرفانی امام حسین(ع) ، مزار حضرت علی اکبر(ع) در پایین پای امام حسین(ع) ، حضرت علی اصغر (ع) در آغوش امام (علت ۶ گوشه شدن ضریح همین قرار گیری مزار علی اکبر(ع) در زیر پای امام می باشد) ، شهدای کربلا در پایین پای حضرت علی اکبر(ع) ، حبیب بن مظاهر در ضلع جنوبی حرم و مزار ابراهیم مجاب در شمال غربی حرم قرار دارند.
در داخل حرم همچنین قبور عده ای از علما در نزدیکی قبور شهدا و تعدادی از پادشاهان شیعه از جمله برخی پادشاهان قاجار و امیرکبیر، در رواق شمالی قرار دارند.
اولین بنا و نشانه های حرم امام حسین(ع) توسط بنی اسد و سپس مختار ایجاد شد اگرچه بارها آثار حرم امام حسین(ع) توسط بنی امیه و بنی عباس و سایر حکومت های ضدشیعی از بین رفت.
در دوران متوکل عباسی ملعون بیشترین جسارات به حرم امام حسین(ع) صورت گرفت ، متوکل ضمن انهدام مرقد مطهر، با گذاشتن نگهبانان در راههای ورودی دستور داد هر زائری را در مسیر یافتند او را دستگیر کرده یا وی را می کشتند یا به شدت تنبیه می کردند.
پادشاهان آل بویه را می توان به عنوان اولین سازندگان اصلی حرم امام حسین(ع) و ائمه نام برد .
صفویان در سال ۹۰۷ بر تخت سلطنت ایران نشستند و بهترین دوران آبادی عتبات، پس از روزگار آل بویه، در دورانی است که صفویان قدرت را در اختیار داشتند ( از سال ۹۰۷ تا ۱۱۳۵) صفویان هر از چندی که بر عراق تسلط می یافتند، تمامی تلاش خود را برای بازسازی و تعمیر و گسترش عتبات به کار می گرفتند. نام صفویان و بعدها قاجار در جای جای عمارات عتبات نشان از حضور جدی آنان در عتبات و حرم ائمه (ع) دارد.
در دوره شاه اسماعیل ، شاه طهماسب، شاه عباس اول و شاه صفی در دوره های کوتاهی که عثمانی ضعیف می شد، عراق در اختیار دولت صفوی بود و هر بار، بر طبق اسناد و منابع موجود، مهمترین دغدغه آنان رسیدگی به امور حرمین امامان و فراهم کردن تسهیلات برای زایران بود.
در روزگار نادرشاه هم توجه ویژه ای به عتبات وجود داشت و گفته شده است که همسر او گوهر شاه خانم – دختر شاه سلطان حسین – مبالغ هنگفتی ( ۲۰ هزار نادری) برای تعمیر و تزیین حرم حسینی ارسال نمود.
در دوره قاجار، همان احساس وجود داشت. روابط آنان با عثمانی ها در این دوره بهتر بود و آنان می توانستند اقدامات بهتر و گسترده تری در مقایسه با زمان صفویان، انجام دهند.
در زمان حمله وهابی ها به کربلا به رهبری (( سعود بن عبدالعزیز)) در سال ۱۲۱۶ حرم صدماتی جدی دید ، گنبد مطهر تخریب و بسیاری از شیعیان توسط وهابیون به شهادت رسیدند، تمام اموال حرم به تاراج رفت و صدمات زیادی به شهر وارد شد ، در کوچه و بازار خون محبان حسین(ع) جاری گشت به گونه ای که مردم این واقعه را کربلای دوم نامیدند.
پس از حمله وهابیون به حرم حسینی(ع) ، اهمیت تجدید بنای گنبد و صحن در دوره محمد شاه چندان بود که حتی بعد از این خرابی، در سال ۱۲۱۷- ۱۲۱۹ همچنان او را به عنوان بانی بنای جدید می شناختند.
در دوره فتحعلی شاه، نه تنها سلطان قاجار بلکه برخی از درباریان از جمله زنان درباری مبالغ هنگفتی هزینه تزیین حرم حسینی کردند. همسر فتحعلی شاه در سال ۱۲۳۲ ایوان مقابل قبر را طلاکاری کرد. در سال ۱۳۳۷ همین زن، مناره های حرم حسینی را طلاکاری کرد.
در سال ۱۹۹۱ میلادی ( ۱۳۷۰ ه.ش) حزب منحوس بعث به دستور صدام ملعون در جریان انقلاب شیعیان حملات وحشیانه ای به حرم شد، عده ای از شیعیان به شهادت رسیدند و بخشی از حرم و گنبد مطهر تخریب شد به طوری که آثار برخی از گلوله ها و جنایت بعثیون هنوز بر روی دیوارهای حرم قابل مشاهده است.
در حال حاضر حرم حسینی(ع) با تلاش شیعیان مخلص ایرانی و عراقی و با همت ستاد بازسازی عتبات عالیات، در حال بازسازی و مسقف شدن می باشد و از برنامه های آتی برای حرم طرح توسعه حرمین شریف است که طبق چشم انداز توسعه به شعاع ۵۰۰ متر از حرمین شریف امتداد خواهد داشت.
قابل ذکر است طلا کاری گنبدها و مناره ها بارها و بارها به فرمان شاهان ایرانی و به هنر و توانایی هنرمندان ایرانی شکل گرفت. این تحول در نسبت های قابل مقایسه با حکمرانی بقیه کشورهای اسلامی آنقدر چشمگیر بود که به قطع می توان تأثیرات شکل گرفته را بخشی از توسعه و هنرنمایی سبکهای ایرانی در دوره خود دانست.


تاریخ ساختمان حرم مطهر امام حسین علیه السلام

۱ ـ بنای بقعه و باز سازی آن از آغاز تا پایان دوره عباسی
پس از شهادت امام حسین(علیه السلام)، طایفه ای از بنی اسد پیکر آن امام و یارانش را در همان جایی که محل شهادت آنان بود به خاک سپردند. برآمدگی هایی از خاک، که نشانِ آن قبرهای مطهر بود، نخستین بنایی است که بر فراز آن ستاره های درخشان بیابان طف نهاده شد. گفته اند امام حسین(علیه السلام) هنگام ورود به طف، مکان قبر خود و یارانش را به شصت هزار درهم خرید و آن را صدقه قرار داد، به شرطی که آنان قبر او را آباد کرده و از زائران او به مدت سه روز پذیرایی کنند.۱ اما نخستین بقعه و آرامگاهی که بر فراز آن برآمدگی ها ساختند، به دست مختار بن ابی عبیده ثقفی، انتقام گیرنده خون شهیدان کربلا، بود. مختار پس از آن که با سپاهیان خود، به فرماندهی ابراهیم بن مالک اشتر، سپاه عبید الله بن زیاد را شکست داد و تمامی جنایت کاران آن حادثه را مجازات کرد، در ۶۵ق بر مزار آن شهیدان حاضر شد و شالوده نخستین بقعه و آرامگاه را بر فراز آن قبرها بنا نهاد و روی آن ها یک دیوار و سقف آجری با روکش گچ گذارد. در کنار آن نیز مسجدی ایجاد کرد که دو در به سمت مشرق و مغرب داشت.۲ ظاهراً این بنا به همان صورت تا پایان عصر بنی امیه و آغاز عصر بنی عباس باقی بود. از امام صادق(علیه السلام) در آداب زیارت قبر امام حسین(علیه السلام) روایتی نقل شده است که فرمود: « چون آهنگ زیارت قبرحسین(علیه السلام) را درکربلا داشتی در بیرون بایست و در قبر بنگر سپس به روضه وارد شو و در برابر آرامگاه در بالاسر بایست و آنگاه از دری که در پایین پای علی بن الحسین(علیه السلام) است بیرون شو و به سوی شهیدان حرکت کن سپس به راه خود ادامه ده تا به شهادت گاه ابوالفضل عباس بن علی برسی، آن جا بر در سرپوشیده بایست و سلام ده ».۳ با توجه به این سخن امام صادق(علیه السلام)، که در این دوران یعنی آغاز عصر عباسی در قید حیات بود، می توان گفت که آن حضرت شخصاً آن بارگاه را دیده و به درهای حرم اشاره کرده است.
در آغاز عصر عباسی، به هنگام خلافت سفاح، کنار مرقد امام حسین(علیه السلام) بنای سرپوشیده دیگری ساخته شد. در دوران مهدی عباسی به سال ۱۵۸ ق، بنای سرپوشیده قبلی از نو ساخته شد و مادر مهدی برای خادمان قبر سید الشهداء حقوق ماهانه ای مقرر کرد.۴ این بنای ساده دگر بار در دوران هارون الرشید تخریب شد. او موسی بن عیسی، حاکم کوفه، را مأمور این کار کرد تا با نیروهای خود به کربلا برود و قبه و بنای یادشده را خراب کند. درخت سدری را که در آن مکان قرار داشت از ریشه قطع سازد و هر گونه اثری را از آن خطه محو کند.۵ مأمون فرزند هارون، که از معتزله بود و گرایش هایی به علویان داشت، در ۱۹۳ ق بنایی زیبا بر قبر آن حضرت برپا کرد که تا عصر متوکل هم چنان باقی بود.
متوکل عباسی نخستین خلیفه ای است که با جسارت هر چه تمام تر برای محو آثار شهیدان کربلا تلاش کرد. او در ۲۳۶ ق قبر امام، خانه ها و سراهای پیرامون آن را به کلی ویران کرد. حتی دستور داد تا زمین آن را شخم زنند و بذر بپاشند و بر قبر آب ببندند و مردم را از زیارت آن مقام باز دارند.۶ آب در اطراف قبر مطهر دور زد و از این رو آن جا
به حائرالحسین معروف شد. این واقعه را شیخ طوسی به نقل از شاهدی عینی توصیف کرده است. او می گوید: « دیدم زمین و مکان مقبره امام حسین(علیه السلام) و شهیدان کربلا را شخم زده اند و در آن نهرها جاری کرده اند، گاوها بر آن می راندند و کشاورزان در آن کشت می کردند و من خود به چشم خویشتن می دیدم که چگونه گاوها وقتی برای شخم زدن به مکان قبر می رسند از چپ و راست آن می گذرند و هرچه بر آن ها تازیانه می زنند بر روی قبرها حرکت نمی کنند ».۷ این اقدام ستم کارانه متوکل باعث بروز شورش در جامعه شد و عده ای از درباریان، به فرماندهی فرزند متوکل، بر او شوریدند و او را به قتل رساندند. منتصر پس از قتل پدر به خلافت رسید و به جبران اقدام های نادرست پدر پرداخت. او بنای حرم را در ۲۴۷ ق بازسازی و بنای با عظمتی، بر فراز قبر مطهر استوار کرد و مسجدو صحن و مناره ای را نیز برای راهنمایی زائران و نشان دادن آن مکان مقدس بنا نمود و مردم را به زیارت شهیدان کربلا تشویق کرد. از دیگر اقدام های مهم منتصر، بزرگداشت علویان و شیعیان بود که دستور داد تا از تعقیب بنی هاشم و خاندان ابوطالب دست بردارند و زیارت قبرهای آل ابی طالب را مانع نشوند.۸ وی هم چنین فدک را به فرزندان فاطمه(س) از اولاد امام حسن(علیه السلام) و حسین(علیه السلام) برگرداند و تعمیراتی هم بر قبر امام علی(علیه السلام) در نجف انجام داد. بر خورد مثبت او با علویان و زیارت گاه نجف و کربلا، عده ای از سادات و نواده های امامان معصوم، به ویژه امام موسی بن جعفر و امام سجاد(علیه السلام) را به سوی آن سرزمین ها سرازیر کرد که ابراهیم مجاب فرزند محمد العابد بن موسی(علیه السلام) در رأس آنان قرار داشت.۹ این بنا تا عصر علویان طبرستان باقی بود و در ۲۷۳ ق سقف آن فروریخت و رو به ویرانی نهاد. ده سال بعد، در ۲۸۳ ق، محمد بن زید علوی، از نواده های امام حسن مجتبی(علیه السلام) ملقب به داعی صغیر و از حاکمان شیعی طبرستان، این بقعه و بنا را مرمت کرد.۱۰ این کار را محمد ورد القطان انجام داد. او قبه با شکوهی بر فراز
قبر سید الشهداء ساخت و در مجاورت آن، دو ساختمان با سقف چوبی بنا کرد تا زائران بتوانند بالای سر امام به زیارت بپردازند و زیارت در برابر رأس شهیدان آسان شود.۱۱ وی هم چنین حصار اطراف حرم را تعمیر کرد. این اقدام با دوران حکومت معتضد عباسی مصادف بود. ایامی که وی با علویان و شیعیان هم چون منتصر روابط خوبی داشت. محمد بن زید، به تعمیر و بازسازی مرقد امام علی(علیه السلام) نیز اقدام کرد و خود به زیارت آن دو بزرگوار رفت و اوقافی برای آنان قرار داد.
در دوران آل بویه، به ویژه عصر حکومت عضدالدوله دیلمی، توجه و اهتمام زیادی به مرقد امامان و عتبات عالیات شد. این پادشاهان شیعی و دوست داران اهل بیت تلاش و فعالیت های گسترده ای در توسعه، بازسازی و تزیین مقبره ها و زیارت گاه های امامان و پیشوایان دین در سرزمین های مختلف اسلامی، به ویژه ایران و عراق، انجام دادند. عضد الدوله در ۳۷۱ ق بنا و حرم بزرگ و باشکوهی برای سالار شهیدان ساخت و قسمت های زیادی از بنا را تجدید کرد. برای نخستین بار، در هر چهار سمت حرم، رواق ها و شبستان هایی ساخت و قبه و رواق ها را به زیبایی با هزینه های فراوان تزیین کرد. او ضریحی را، که از چوب ساج ساخته شده و با عاج تزیین شده بود، روی قبر آن امام نصب کرد و با پارچه های گران قیمت دیباج قبر را پوشاند.۱۲
وی هم چنین مساحت حائر حسین را ۲۴۰۰ گام توسعه داد و دور و برِ حرم بازارها ساخت و در اطراف کربلا حصاری محکم و بلند ایجاد کرد، در آب رسانی برای مزرعه های ساکنان کربلا تلاشی وافی به عمل آورد و موقوفه های زیادی را برای اداره حرم اختصاص داد. دوران عضد الدوله با خلافت طائع، فرزند مطیع عباسی، مصادف بود. اقدام های عضد الدوله را عمران بن شاهین، یکی از امیران بطائح،۱۳ تداوم بخشید و مسجد و رواق پشت روضه را بر رواق های موجود افزود که به نام او، رواق عمران بن شاهین، معروف شد ـ۱۴ این رواق به سبب دفن ابراهیم مجاب به نام او نیز معروف است ـ مسجدی نیز در جوار این رواق بنا کرد که تا عصر صفوی پا برجا بود و درآن هنگام به حرم اضافه شد. تا چندی پیش بخشی از آن برجای مانده و مخزن فرش های حرم بود که در پشت ایوان معروف به ناصری قرار داشت.۱۵
در زمان سلطان الدوله دیلمی، هنگامی که حرم مطهر دچار آتش سوزی شد، وزیر شیعی این پادشاه، ابو محمد حسن بن فضل معروف به ابن سهلان رامهرمزی، به تعمیر آن اقدام کرد. او در ۴۰۷ تا ۴۱۲ ق به بازسازی و نوسازی حرم مطهر، رواق ها و گنبد آن پرداخت.۱۶ ابن بطوطه این بنا را در ۷۲۷ ق به چشم خود دیده و در سفرنامه اش توصیف کرده است.۱۷ او هم چنین دیوار و قلعه محکمی برای شهر ساخت تا امنیت مردم را از هجوم دشمن تأمین کند. این دیوار دروازه های آهنی سنگینی داشت.۱۸ اما جریان آتش سوزی حرم در آن سال، به سبب افتادن دوشمع از شمع های حرم برروی فرش ها بود که آتش به سرعت به پرده ها و رواق ها و گنبد سرایت کرد و تنها دیوارهای حرم و بخشی از حرم و مسجد عمران بن شاهین از تخریب در امان ماند.۱۹ در عصر سلاجقه، به هنگام حکومت سلطان ملک شاه سلجوقی، به سال ۴۷۹ ق وزیر شیعی او، مجدالملک براوستانی، دیوار اطراف حرم یا حائر حسین را بازسازی کرد. او به همراه سلطان ملک شاه به زیارت آن حضرت رفت و آن خدمت را انجام داد.۲۰ در این دوران یکی از شورشی ها به نام خفاجه به سال ۴۸۹ ق کربلا را دست خوش تاخت و تاز قرار داد، حرم حسینی را غارت کرد و زائران را به قتل رساند. سیف الدوله، فرمانروای حلب و مؤسس سلسله حمدانیان، که نقش مؤثری در جهاد با بیزانس و مسیحیان در آزاد سازی بیت المقدس ایفا کرد، شخصاً با سپاهیانش به کربلا آمد و پس از محاصره خفاجه، او را به قتل رساند و امنیت مردم را برقرار و خسارت و زیان های وارده به شهر و حائر حسین را جبران کرد.۲۱ در دوران خلیفه الناصر لدین الله عباسی، وزیر شیعی او مؤید الدین محمد قمی، بنایی را که ابن سهلان ساخته بود تزیین و بخشی از آن را در ۶۲۰ ق تعمیر کرد. او صندوق چوبی بر روی قبر قرار داد و آن را با پارچه های زیبا و حریر پوشاند و دیوارهای حرم و رواق ها را با چوب ساج تزیین کرد.۲۲

۲ ـ بنای بقعه و بازسازی آن از عصر مغول تا پایان صفویه
با تهاجم هولاکو خان مغول به بغداد، خلافت عباسی در ۶۵۶ ق بر افتاد. مغول ها در آن تهاجم، حرمت مکان ها و شهرهای مقدس را حفظ کرده و هیچ تعرضی نسبت به آن ها انجام ندادند. بنایی که ابن سهلان در ابتدای قرن پنجم ساخته بود تا پایان قرن هشتم هم چنان استواری و استحکام خود را حفظ کرد. و حدود سه قرن، بدون آن که بازسازی جدّی بر روی آن صورت بگیرد، هم چنان پا برجا ماند.
حدود یک سده پس از هجوم مغول ها، در ۷۶۷ ق، سلطان اویس مؤسس سلسله جلایریان، که از دست نشانده های ایلخانان مغول بود، حرم را تعمیر و بازسازی کرد. دو فرزند او به نام های سلطان حسین و سلطان احمد نیز در این بازسازی نقش داشتند. تاریخ این بنا و تعمیر آن در بالای سر حرم مطهر، در قسمت جنوب غربی، محلی که به نام « نخله مریم » مشهور است، بر روی ستونی کنار محراب ثبت شده بود. این تاریخ تا سال ۱۲۱۶ ق محفوظ ماند و در آن سال پس از تهاجم و غارت وهابیان محراب و آثار آن محو شد.۲۳ در این بازسازی بنای مسجد و حرم نوسازی شد، گنبدی نیم دایره ای بر فراز ضریح قرار گرفت که بر چهار طاق در چهار سمت استوار بود و سمت بیرونی هر یک از این طاق ها را رواقی تشکیل می داد. این گنبد، به لحاظ شکل هندسی، زیبا و بسیار ماهرانه ساخته شدو تجلی معماری اسلامی بود.۲۴ نحوه قرار گرفتن گنبد و رواق ها به گونه ای بود که گردش زائران به دور ضریح و مزار شهیدان ممکن بود ولی امروزه چنین امکانی برای زیارت مزار آنان نیست.
فرزندان اویس جلایری از آثار خود کتیبه های دیگری هم بر جای گذاشتند از جمله کتیبه ای به پهنای شصت سانتی متر بر روی دیوار حرم ثبت است و حکم « اویس بن… » در آن به چشم می خورد. این کتیبه بر لایه زیرین دیوار جدید قرار دارد که برای تقویت دیوار قدیمی روی آن ساخته شده است.
سلطان احمد جلایری، هم چنین، ایوان روبه روی صحن، معروف به ایوان طلا، و مسجد صحن، واقع در اطراف حرم را ساخت. در آن دوران، آینه و خاتم کاری ها و کاشی های کاشانی با منظره های طبیعی اوج معماری اسلامی را در رواق ها و حرم به نمایش گذاشت. کتیبه ای از کاشی با آیه و سوره های قرآن کریم، به خط ثلث، بر روی دیوار رواق ها جلوه زیبایی به حرم بخشید.۲۵ به فرمان سلطان احمد، دو گل دسته حرم نیز با آجرهای زرد کاشانی تزیین و تاریخ بنا بر ساقه مناره ها به زبان فارسی و در قالب حروف ابجد(عدد ۷۹۳) ثبت شد.۲۶ غازان خان و اولجایتو، از ایلخانان مسلمان و شیعه مغول، به زیارت کربلا رفته هدیه های فراوانی به آن بقعه و بارگاه تقدیم کردند. ارغون شاه نیز با کندن کانال و مجراهایی آب فرات را به داخل کربلا هدایت کرد تا کار کشاورزی رونق یابد و بناهای متبرکه آن سامان آبادانی گیرد.۲۷ اولجایتو، که نام مسلمانی اش سلطان محمد خدابنده بود و به شیعه گرایش یافت، قصد آن داشت تا قبر امام حسین(علیه السلام) و امام علی(علیه السلام) را از کربلا و نجف به ایران و پایتخت اش سلطانیه منتقل سازد لذا گنبد و مقامی در سلطانیه، نزدیک زنجان، بر پا کرد و مکانی را برای دفن جنازه های انتقالی قرار داد. اما عالمان شیعه او را از این کار بازداشتند و حرمت نبش قبر را برای او بیان کردند و او از این تصمیم منصرف شد. ابن بطوطه، که در این دوران به شخصه حرم و بقعه مبارک را دیده است، از قندیل های زرین و سیمین بر روی ضریح و پرده های حریر بر درهای آن سخن می گوید.۲۸ در ۹۰۴ ق، قبل از آغاز حکومت صفویه، وقف نامه ای به آن تاریخ روی سنگی در داخل ضریح مزار شهیدان قرار داشت که در سال های اخیر کشف شده است. در این سنگ نبشته وقف نامه فردی به نام شیخ امین الدین مبنی بر وقف زمین ها و املاک مجاور زمین های جعفریات در شمال حرم امام حسین(علیه السلام) ثبت شده است.۲۹
پادشاهان صفوی، که ترویج کننده مذهب تشیع بودند، در بسیاری از سرزمین های زیر سلطه خویش به تعمیر و ساخت بناهای مربوط به امامان شیعه و امام زاده ها و سادات و تکریم آنان پرداختند. شاه اسماعیل صفوی، مؤسس سلسله صفوی، از کسانی بود که در این راه تلاش زیادی کرد. او در ۹۱۴ ق به تزیین حرم امام حسین(علیه السلام) پرداخت.۳۰ صندوقی از خاتم بسیار نفیس و گران بها روی قبر مطهر قرار داد و تمامی رواق های حرم را با فرش های گران بهای ایرانی پوشاند و دوازده چلچراغ شیشه ای و طلایی، از جنس طلای خالص، به حرم تقدیم کرد. از جمله کارهای مهم شاه اسماعیل در تزیین حرم، طلا و آینه کاری رواق ها و آرایش حرم با سنگ های مرمر و رخام در ۹۲۰ ق بود که قبل از آن به صورت گچ و آجر بود.۳۱ او هم چنین دستور داد حاشیه های ضریح را طلاکاری کنند.
شاه عباس صفوی از دیگر پادشاهان صفوی است که در تزیین حرم اقدام های شاه اسماعیل را تداوم بخشید. او ضریح مسی بر قبر مطهر ساخت و آن را با پرده های حریر قیمتی پوشاند. گنبد حرم را از قسمت نمای خارجی نوسازی کرد و از داخل نیز با کاشی های زیبا به آن زینت داد. مال فراوانی در اختیار متولی و خادمان حرم قرار داد۳۲ و صندوق زیبایی بر قبر مطهر نصب کرد که تاکنون باقی است.۳۳
شاه صفی نیز ضمن زیارت حرم، دستور داد مسجد پشت سر را توسعه داده، رواق شمالی را بنا کردند که به رواق شاه معروف شد. هم چنین به دستور او دیوار صحن از سمت شمال خراب شد و مساحت آن گسترش یافت. این کار را وزیر شاه صفی به نام قزاق خان بیگلربیگی انجام داد. او در سراسر دیوار شمالی حجره ساخت و مقابل هرحجره ایوانی ایجاد کرد که با کاشی های گران بهایی تزیین شده بود. این ایوان به « صافی صفا » معروف است.۳۴ شاه سلیمان صفوی در ۱۰۴۸ ق به توسعه مسجد پشت سر و صحن از سمت شمال و احداث رواق شمالی پرداخت. راضیه سلطان بیگم دختر شاه سلطان حسین نیز هزینه ای برای تعمیر و تزیین ضریح مطهر تقدیم کرد.۳۵
نادر شاه افشار در ۱۱۳۵ ق بودجه فراوانی برای نوسازی حرم امام حسین(علیه السلام) اختصاص داد و خودش کربلا را زیارت کرد و فرمان داد بناهای موجود را تزیین کنند. او هدیه های گران بهایی به گنجینه حرم هدیه کرد.۳۶ پادشاهان عثمانی نیز با وجود داشتن مذهب تسنن به مقبره ها توجه ویژه ای داشتند و چون در آن دوران کربلا و دیگر شهرهای عراق زیر سلطه پادشاهان عثمانی بود، آبادانی آن شهر را وجهه همت خود قرار می دادند؛ سلطان سلیمان قانونی پس از زیارت بقعه امام حسین(علیه السلام) به مرمت و سفید کاری و گچ کاری خارجی گنبد دستور داد. او برای جبران خسارت های مردم کربلا و جلوگیری از طغیان رود فرات سدی ساخت که به سد سلیمانیه معروف شد. این کار به دنبال فعالیت های آبادانی غازان خان در کربلا صورت گرفت. او دستور داد محصول زمین های آبیاری شده با این سد به فقیران کربلا اختصاص یابد.۳۷ بعدها سلطان مراد سوم عثمانی نیز علی پاشا، والی بغداد، را مأمور نوسازی آستانه کرد.

۳ ـ بازسازی حرم و بقعه در عصر قاجار
عمده ترین بازسازی ها و توسعه و تزیین حرم در عصر قاجار صورت گرفت که اثرهای آن هم چنان تا عصر حاضر باقی مانده است. نخستین اقدام، طلا کردن گنبد به دستور آقامحمد خان قاجار در ۱۲۱۱ ق بود.۳۸ دو سال بعد، حرم از سمت شمال توسعه یافت و دیوار حائل مسجد شمالی و روضه برداشته شد. این کار را سید محمد مهدی شهرستانی انجام داد. در ۱۲۱۶ ق، حرم دست خوش تجاوز و هجوم وهابیان قرار گرفت و ضریح و رواق آن ویران شد و اشیاء نفیس آن به غارت رفت. وهابیان، به رهبری سعود، که از اندیشه های محمد بن عبد الوهاب مؤسس مذهب وهابیت پیروی می کردند، حرم پیامبر(صلّی الله علیه و آله) را در مدینه و بقیع غارت کردند و مزار و بارگاه بقیع و شهیدان اُحد را ویران ساختند. آنان در آن سال با حدود دوازده هزار نیروی نظامی به شهر مقدس کربلا هجوم آوردند و سه هزار نفر از ساکنان و زائران را به قتل رساندند.۳۹ در ۱۲۱۷ ق حرم از سمت غربی گسترش پیدا کرد و مزار سید ابراهیم مجاب در داخل رواق و شبستان قرار گرفت. این کار را سید علی طباطبایی صاحب ریاض انجام داد. این دو بزرگوار حرم را از شرق و شمال با ادغام مزار شهیدان و مسجد شمالی و اندکی نیز از سمت جنوب وسعت بخشیدند.۴۰ در این دوران محمد حسین خان یزدی، بر اساس کتیبه ای که از خود به جای گذاشته، ظاهراً تعمیراتی را در قبر مطهر انجام داده است. در مقابل چهار گوشه قبر شریف این عبارت دیده می شود: « وافقه الموفق بتوفیقات الدارین ابن محمد تقی خان الیزدی، محمد حسین، سنه ۱۲۲۲ ق ».
در سال های ۱۲۲۷ و ۱۲۵۰ ق فتحعلی شاه قاجار به نوسازی بنای فرسوده حرم پرداخت و پوشش طلای گنبد آن را بازسازی کرد. او ضریح نقره ای جدید برای قبر مطهر ساخت و داخل ایوان گنبد را طلا کاری کرد و تمامی آن چه را که وهابیان تخریب کرده بودند، بازسازی کرد. نماینده او در این طرح ابراهیم خان شیرازی بود. او هم چنین در ۱۲۳۲ ق، فرمان داد تا روی ضریح مسی مرقد، که شاه عباس ساخته بود، ضریح نقره ای بسازند و صندوق خاتم روی مرقد را با چوب ساج روکش کنند. این صندوق را هم آقا محمد خان نصب کرده بود. در این دوران، کربلا دیواری محکم با چهار دروازه داشت؛ ۱) دروازه بغداد در شمال کربلا ۲) دروازه خیمه گاه در جنوب ۳) دروازه نجف اشرف در مشرق ۴) دروازه حُرّ در مغرب.۴۱
در ۱۲۸۵ ق، ناصرالدین شاه نیز کوشش هایی برای توسعه، ترمیم و تزیین بقعه انجام داد.۴۲ او خود به زیارت عتبات آمد و شرح کامل این سفر را در سفرنامه عتبات خود نگاشت.۴۳ وی صحن را از سمت غربی آن توسعه داد و گنبد و بخشی از پوشش طلای آن را بازسازی کرد. هم چنین ایوان بزرگی را در سمت قبله احداث کرد که به نام خود او، ایوان ناصری، مشهور شد. این کار را شیخ عبد الحسین تهرانی انجام داد. در همان دوران داخل حرم تعمیر و حجره های صحن از نو ساخته شد.۴۴
در ۱۲۹۶ ق احمد معمار نامی بر ایوان بیرونی دیوار رواق غربی، مقابل پنجره فولاد، تعمیراتی انجام داد و بالای پنجره کتیبه ای با این عنوان از خود به جای گذاشت: « عمل اوستاد احمد المعمار ۱۲۹۶ ق ».
در ۱۳۰۰ ق صحن امام حسین(علیه السلام) و نیز کاشی کاری رواق های سه گانه شرق، غرب و شمال توسط عبدالله بن قوام با کمک مالی محمد صادق تاجر شیرازی اصفهانی الاصل انجام شد و کتیبه ای به همین مضمون بر بالای مقبره شمالی، یعنی مقابل ضریح امام، با تاریخ ۱۳۰۰ ق به یادگار ماند. از آن زمان تا ۱۳۶۰ ق، توسعه و بازسازی چندانی در حرم صورت نگرفت. ولی بعد از آن تا عصر حاضر، همواره تلاش ها و اقدام های فردی و متفرقه ای برای تزیین، توسعه و بازسازی حرم انجام شده است از جمله در ۱۳۶۰ ق سیف الدین طاهر، از متمولان هند، یکی از مناره ها را که خراب شده بود از نو ساخت و سپس هر دوی آن را طلا کاری کرد. در ۱۳۶۷ ق، خانه ها و مدرسه های دینی مجاور صحن از جمله جامع یا مدرسه ناصری تخریب شد که آن را ناصرالدین شاه در ۱۳۰۱ ق ساخته بود و در سمت غربی صحن امام حسین(علیه السلام) قرار داشت. از شمال به مدرسه زینبیه و درب ساعت و از جنوب به مدرسه صدراعظم نوری، معروف به صدر، متصل بود. این مسجد و دو مدرسه را عبدالرسول خالصی تخریب کرد.۴۵ برای این تعمیرات، کامیون هایی حامل ۵۵ تن سنگ مرمر از یزد از سوی سید محمدآقا یزدی و مصطفوی و شصت کامیون از طرف جمعی از بازرگانان تهران ارسال شد. این مرمرها همه در کف حرم مطهر و تمامی دیوارهای داخل آن تا ارتفاع سه متر کار گذاشته شد و در ۱۳۶۸ ق عملیات روکاری با سنگ مرمر به پایان رسید.۴۶ در این توسعه، علاوه بر مدرسه ها، آثار دیگری از جمله جامع رأس الحسین و مقام رأس الحسین، مدرسه و مسجد سردار حسن خان، که محمد حسن خان قاجار پدر آقا محمد خان در ۱۱۸۰ ق ساخته بود، همه به دستور عبدالرسول خالصی ویران شد. هم چنین تکیه بکتاشیه،۴۷ ورودی باب قاضی الحاجات و مأذنه های مزار پادشاهان آل بویه تخریب شد. تمامی این تخریب ها به منظور ایجاد یک فلکه بود که پشتوانه علمی و تاریخی و آثار فرهنگی را این گونه دست خوش تخریب قرار داد.۴۸ در ۱۳۷۰ ق، مرحوم صبری هلالی به خطاطی آیه های قرآن(سوره دهر) بر حرم پرداخت. ضلع شرقی حرم در این سال ساخته شد و ایوان ها و طاق ها نیز با کاشی های زیبا و نفیس تزیین گردید. یک سال بعد، بنای گنبد و پوشش طلای آن مرمت شد و در ۱۳۷۳ ق، سقف رواق های حرم به طور کامل بازسازی و کاشی های معرّقی از اصفهان زینت بخش حرم شد و قسمت بالای ایوان ناصری طلاکاری شد. ده سال بعد، هیأت نوسازی حرم، نمای دیوارهای بیرونی حرم را با سنگ های ایتالیایی و ایوان ها را با کاشی تزیین کردند.
در سال ۱۳۸۸ ق ستون های سنگی از ایران وارد شد. سقف قدیمی ایوان را برداشتند و ستون ها را نصب کردند. این کار دو سال به طول انجامید و پس از آن به بنای جدید ایوان طلا پرداختند. در ۱۳۹۴ ق طرح نوسازی و هماهنگ سازی صحن شریف تدوین شد. این طرح شامل احداث مجدد ایوان، خراب کردن ضلع غربی صحن و تزیین دیوارها با کاشی بود که اجرای آن تا ۱۳۹۶ ق طول کشید.۴۹ هم اکنون سیر مراحل توسعه و بازسازی حرم و بقعه شریف حسینی ابعاد و زاویه های حرم را این گونه روشن ساخته است:
صحن حرم امام حسین(علیه السلام) محدوده مستطیلی شکلی را در بر می گیرد که ضلع شمال به جنوب آن از سمت بیرون ۱۲۵ و ضلع شرق به غرب آن ۹۵ متر است. این محدوده همه بناهای حرم را در خود جای داده و در داخل یک صحن به مساحت ۳۸۵ متر مربع قرار دارد. حرم و بقعه در وسط این صحن قرار دارد که با کاشی های گران قیمت پوشانده شده است. ارتفاع حرم دوازده متر، طول دو ضلع شمالی و جنوبی ۵۵ متر و طول ضلع شرقی و غربی آن ۴۴۵ متر است. حاشیه دیوارهای حرم از سمت بیرون با آیه های قرآن تزیین شده است. طول حرم ۴۰/۱۰ و عرض آن ۱۰/۹ متر است. کف داخل آن سنگ مرمر است و دیوارها نیز کاشی کاری شده و به آیه های قرآن؛ سوره هل اتی، یس و سوره های کوچک با خط ثلث سفید در متن کاشی لاجوردی مزین شده است. این تزیین ها در سال های ۱۳۶۳ تا ۱۳۶۹ ق انجام گرفت.

image327_20110330_1256251910

پی نوشت ها:
۱. ابن منظور، همان، ۱۳/۴۳۰؛ طریحی، مجمع البحرین، ۵/۴۶۲.
۲. محسن الامین، اعیان الشیعه، همان، ۴/۵۰۲.
۳. شیخ مفید، المزار، ۶۵.
۴. طبری، همان، ۳/۷۵۲.
۵. مدرسی، شهر حسین، ۱۹۰.
۶. طبری، همان، ۷/۳۶۵، ابن طقطقی، تاریخ فخری، ترجمه محمد وحید گلپایگانی، ص ۳۲۷.
۷. شیخ طوسی، الامالی، ۲۰۹.
۸. مسعودی، مروج الذهب و معادن الجوهر، ترجمه ابوالقاسم پاینده، ۲/۵۴۱، ۵۴۲.
۹. بنگرید صفحه های بعد، مزار و مرقد ابراهیم مجاب.
۱۰. دایره المعارف تشیع، ۱/۷۵؛ ابن جوزی، المنتظم، ۲/۶۰.
۱۱. مدرس، شهرحسین، ۲۱۷.
۱۲. ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، حوادث سال ۳۷۱ ق.
۱۳. بطائح مکانی در نزدیکی و اسط بود که عمران بن شاهین از سوی عضد الدوله در آن جا حکم روایی می کرد.
۱۴. موسوی الزنجانی، جوله فی اماکن المقدسه، ۱۴۰۵، ۸۳.
۱۵. سلمان هادی آل طعمه، تاریخ مرقد الحسین و العباس، ۸۰.
۱۶. ابن جوزی، المنتظم، ۷/۲۸۳.
۱۷. ابن بطوطه، سفرنامه، ۲۷۰.
۱۸. مدرسی، شهر حسین، ۲۵۵.
۱۹. ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ۹/۱۲۲؛ ابن جوزی، المنتظم، ۷/۲۸۳.
۲۰. ابن جوزی، همان، ۸/۱۷۴؛ موسوی الزنجانی، همان، ۸۴
۲۱. ابن اثیر، همان، ۱۰/۱۷۷.
۲۲. مدرسی، همان، ۲۵۹.
۲۳. همان، ۲۸۴، ۲۸۵.
۲۴. آل طعمه، همان، ۸۳، ۸۴.
۲۵. بنگرید بحث مناره در همین فصل.
۲۶. آل طعمه، همان، ۸۵.
۲۷. موسوی زنجانی، همان، ۸۴.
۲۸. ابن بطوطه، سفرنامه، ۲۷۳.
۲۹. آل طعمه، همان، ۸۶.
۳۰. دایره المعارف تشیع، ۱/۷۵ ـ ۷۷.
۳۱. آل طعمه، همان، ۹۸ ـ ۹۹.
۳۲. همان ۱۰۱ ـ ۱۰۲.
۳۳. در این مورد بنگرید به بحث مربوط به ضریح مطهر در همین فصل.
۳۴. مدرسی، همان، ۳۱۸.
۳۵. غلامحسین مصاحب، دایره المعارف فارسی، ۲۱۹۵.
۳۶. شیخ جعفر محبوبه، ماضی النجف و حاضرها، ۱/۲۲۱.
۳۷. مدرسی، همان، ۲۰۳، ۲۰۲.
۳۸. ادیب الملک، سفرنامه ادیب الملک به عتبات، ۱۵۹.
۳۹. غلامحسین مصاحب، دایره المعارف فارسی، ۲۱۹۵؛ هم چنین بنگرید: محامی عباس المزاوی، تاریخ العراق بین احتلالین، ۱۹۳۵، ج۶/۱۴۴ ـ ۱۵۰.
۴۰. مدرسی، همان، ۴۸۱.
۴۱. عضد الملک، سفرنامه عضد الملک به عتبات، ۱۶۱.
۴۲. محمد حسن خان اعتماد السلطنه، تاریخ منتظم ناصری، ۳، ۳۱۵.
۴۳. ناصر الدین شاه قاجار، سفرنامه عتبات؛ به کوشش علی دهباشی.
۴۴. سیف الدوله، سفرنامه سیف الدوله به مکه مکرمه، ۲۳۲؛ میر عبد اللطیف شوشتری، تحفه العالم، ۳۰۸.
۴۵. مدرسی، همان، ۴۰۹.
۴۶. همان، ۴۷۵ ـ ۴۷۶.
۴۷. تکیه بکتاشیه در دوره سلطه عثمانی ها برای صوفیه و فرقه بکتاشیه به عنوان خانقاه ساخته شد. گویند نسب این سلسله به سلمان فارسی می رسد. آنان از متصوفه سنی هستند(ناصر الدین شاه، سفرنامه عتبات، ۱۱۵).
۴۸. مدرسی، همان، ۴۷۷.
۴۹. آل طعمه، همان، ۹۰ ـ ۹۲.


گنبد و مناره های حرم مطهر امام حسین علیه السلام

گنبد مطهر
بر فراز قبر و ضریح حضرت امام حسین(علیه السلام) گنبد زیبا و مرتفعی وجود دارد که از دور جلوه ای خاص به کربلا بخشیده است و عظمت هنری و معنوی آن چشم هر بیننده ای را خیره می کند و دل ها را مجذوب خویش می سازد. نخستین گنبدی که بر فراز مرقد امام ساخته شد در زمان منتصر عباسی بود. او پدرش متوکل را به قتل رساند و به ساختن بقعه و بنای حرم پرداخت. این گنبد، که تا ۲۷۳ ق پا برجای بود، رو به ویرانی نهاد و در آن سال محمد بن زید علوی، از علویان طبرستان، به صورت باشکوهی آن را بازسازی کرد. چندی بعد، عضدالدوله دیلمی، آن را تزیین کرد. این گنبد در ۴۰۷ ق در آتش سوخت و بخشی از آن تخریب و توسط ابن سهلان تعمیر شد. در دوران حکومت جلایریان، که از دست نشانده های ایلخانان مغول بودند، این گنبد را از نو بر روی چهار طاق و در چهار جهت استوار و به صورت بسیار زیبا و شکل هندسی ماهرانه ای ساختند و روح معماری اسلامی را در آن به نمایش گذاشتند. شاه عباس صفوی آن رااز نمای بیرونی بازسازی کرد و به کاشی کاری و نمای داخلی آن پرداخت و با نقش ها و خط های زیبا، به اسامی امامان دوازده گانه شیعه مزین ساخت.
در ۹۴۱ ق سلطان سلیمان قانونی، از پادشاهان عثمانی و سنی مذهب، نمای خارجی گنبد را با گچ مرمت و سفید کاری کرد. پس از آن آقا محمد خان قاجار در ۱۲۱۱ ق آن را با پوششی از طلا زراندود کرد. حدود بیست سال بعد طلاها دچار آسیب و زنگ زدگی شد. ساکنان کربلا، با ارسال نامه ای، از فتحعلی شاه مساعدت خواستند. شیخ جعفر کاشف الغطاء به عنوان نماینده آنان، با شاه و سران و مردم نیکوکار شهرهای ایران ارتباط برقرار کرد. سر آخر، به دستور فتحعلی شاه در ۱۲۳۲ق پوشش گنبد عوض شد و طلای بهتری در آن به کار رفت. ناصرالدین شاه قاجار در ۱۲۷۳ ق دوباره پوشش طلای گنبد را بازسازی کرد و کتیبه ای در سمت راست آن با این عبارت نگاشت:
« تذهیب القبه الحسینیه علی عهد السلطان ناصر الدین شاه قاجاری، کتبه محمد حسین الشهیر بالمشهدی ۱۲۷۳ ق و جدد بناها و قسم من تذهیبها فی سنه ۱۲۷۳ ق ». این گنبد حدود ۳۷ متر ارتفاع دارد. در بالای آن میله ای از طلا نصب شده و بر فراز آن چراغ نورانی قرار دارد. در قسمت ازاره گنبد، دوازده پنجره نور و هوا را به داخل حرم منتقل می کند. به گفته عبدالصالح آل طعمه، تولیت حرم، در این گنبد ۷۵۲۶ خشت طلا به کار رفته و مجموع سطح طلا کاری شده آن ۳۰۱ متر مربع است. در طرف دیگر گنبد این کتیبه به چشم می خورد: « و قد تشرف بتعمیر هذه القبه المبارکه الشریفه المنوره بعون الله تعالی السلطان الاعظم و الخاقان الاعدل السلطان بن سلطان ناصر الدین شاه قاجاری خلد الله ملکه ».
قسمت بیرونی ساقه گنبد با آیه هایی از سوره منافقون به خط ثلث زینت بخش این معماری اسلامی است که به خط شیخ جواد علی است و تاریخ ۱۳۷۱ ق را در خود دارد. در رأس قسمت خارجی آن نیز کتیبه ای حاوی سوره فجر دیده می شود.

imamhussein1000_047_20110330_1163819195

مناره ها و مأذنه ها
نخستین مناره مرقد امام حسین(علیه السلام) را منتصر عباسی در ۲۴۷ ق ساخت. او پس از تخریب بارگاه امام حسین(علیه السلام) توسط پدرش، متوکل، به بازسازی بنا پرداخت و مناره ای برای راهنمایی زائران و به عنوان نشانی برای آن مرقد برپا کرد. در ۷۴۷ ق به هنگام بازسازی و توسعه حرم سلطان احمد جلایری، از حاکمان جلایریان و دست نشانده های ایلخانان مغول، دو مناره برای حرم ساخت که عبارت اند از:

مناره العبد
سلطان احمد جلایری در ۷۶۷ ق به مرجان امین الدین بن عبد الله، حاکم بغداد، دستور داد تا ضمن بازسازی حرم دو مناره برای آن بسازند. مناره العبد یکی از آن ها بود که در ۷۹۳ ق با تلاش اویس جلایری تکمیل شد. این مناره با آجرهای زرد کاشانی تزیین شد و در ساقه آن به زبان فارسی و با حروف ابجد تاریخ ۷۹۳ ق ثبت است. قطر این مناره بیست و ارتفاع آن چهل متر بود که پس از مناره ملویه متوکل در سامراء نخستین مناره در عراق بود. مناره العبد با زیبایی اعجاب آمیز خود زینت بخش گنبد حرم بود که در زاویه شمال شرقی حرم قرار داشت و در ۹۸۲ ق توسط شاه طهماسب صفوی بازسازی شد. در ۱۳۰۸ ق در گل دسته آن شکافی ایجاد شد که دوباره آن را تعمیر کردند. اما در ۱۳۵۴ ق این مناره زیبا و مقاوم به بهانه انحراف و کجی در آن به دستور نخست وزیر وقت عراق، یاسین هاشمی، تخریب شد. به گفته آل طعمه که خود و خاندانش از متولیان حرم مطهر بوده اند: « هدف وی از این کار دست یافتن به درآمدی بود که از محل موقوفات مرجان امین الدین و از رهگذر اجاره دادن ابنیه و اراضی وقفی به دست می آمد. در جریان این تخریب، به سکه های مسی مربوط به دوران جلایری و صفوی دست یافتند که آن ها را به « دار الآثار القدیمه » بغداد سپردند… ».

مناره جنوبی
در فاصله ده متری جنوب گنبد، در دیوار قبله و برابر مناره العبد، مناره دیگری در ۷۸۶ ق توسط سلطان احمد جلایری ساخته شد. ارتفاع آن به ۲۵ متر و قطر آن به ۴ متر می رسد. وی گل دسته را با کاشی های زرد کاشانی آراست. در ۱۲۳۷ ق نصف بالای آن را همسر محمد شاه، دختر مصطفی خان(عموی ناصر الدین شاه) به طلا آراست و در ۱۳۷۳ ق این گل دسته به هنر نمایی محمود هادی طلا کاری شد.

مناره غربی
این مناره سمت قبله و در زاویه غربی دیوار آن ساخته شده است. در ۱۳۵۶ق اندکی کج شد و سلطان سیف الدین طاهر بودجه ای برای تخریب و بازسازی آن اختصاص داد. اما چون شالوده و اساس آن محکم بود آن را از اساس و پایه تخریب نساخت و به مرمت بخشی از آن بسنده کرد. تعداد خشت های طلایی دو گل دسته ای که سلطان احمد جلایری ساخته بود به ۸۰۲۴ می رسد. اکنون، تنها این دو مناره طلایی زینت بخش حرم است.


رواق ها و شبستان های حرم مطهر امام حسین علیه السلام

ضریح و روضه امام حسین(علیه السلام) از چهار سو به وسیله رواق هایی بسیار زیبا و وسیع احاطه شده است. هر یک از این رواق ها حدود چهل متر طول و حدود پنج متر عرض دارد و ارتفاع دیواره های آن نیز به دوازده متر می رسد. این رواق ها، هر یک، به نامی خاص معروف اند. بانی اولیه برخی از آن ها عضدالدوله دیلمی است که در دوره های بعد ترمیم، بازسازی و تزیین شده است.

رواق غربی(رواق ابراهیم مُجاب)
این رواق در غرب ضریح قرار دارد و عمران بن شاهین آن را بنا کرده است که تا مدت ها به نام خود او معروف بود.۱ پس از چندی، به سبب دفن یکی از فرزندان امام کاظم(علیه السلام)، یعنی سید ابراهیم مُجاب، به آن نام مشهور شد. در قسمت جنوبی رواق، دری است که به طرف صحن باز می شود و باب ابراهیم مجاب نام دارد و قبر و ضریح ابراهیم مجاب در شمال غربی آن واقع است. دراطراف مرقد او سادات و عالمان زیادی از جمله سید رضی و شریف و مرتضی و دیگران دفن اند. این رواق در گذشته در داخل صحن بود ولی با توسعه حرم، در داخل قرار گرفته است. از این رواق یک در دیگر نیز به داخل صحن باز می شود که به باب حبیب بن مظاهر معروف است.

رواق شرقی(رواق فقیهان)
رواق شرقی یا رواق فقیهان به طول ۴۵ و عرض پنج متر با سنگ های مرمر در دیواره ها و کف، محل نماز و عبادت زائران است و هم چون دیگر رواق ها، با آینه هایی زیبا تزیین شده است. از این رواق دری به سوی صحن و دو در به سوی حرم باز می شود. در دوره ای، به سبب دفن آقا باقر وحید بهبهانی، از فقهای اصولی در این جا، به نام رواق « آقاباقر » معروف بود۲ از آن جا که فقیهان و دانشمندان در این رواق دفن اند آن را رواق فقیهان نامیده اند. این رواق به وسیله دودر به صحن متصل است؛ یکی از آن ها کنار کفش داری آل طعمه و روبه روی مسجد سید کاظم رشتی است و دیگری کنار کفش داری آل وهاب قرار دارد که در آن شاعری به نام سید عبد الوهاب(ف ۱۳۲۲ ق) دفن است و در مقابل اش باب علی اکبر واقع شده که رواق را به حرم وصل می کند. معروف ترین فقیهانی که در آن مکان دفن شده اند ؛ شیخ محمد باقر اصولی، سید علی طباطبایی، صاحب ریاض العلماء، شیخ یوسف آل عصفور، سید کاظم رشتی، سید احمد بن کاظم رشتی، آل کمونه و کلید دار هستند.

رواق جنوبی(رواق حبیب بن مظاهر)
این رواق به سبب وجود مرقد حبیب بن مظاهر، یار با وفای امام حسین(علیه السلام) در کربلا، به این نام مشهور شده است. پایین دیوارها و کف آن با سنگ های مرمر سنگ فرش و بالای دیوارها از نیمه تا سقف و نیز تمامی سقف آن آینه کاری است و چهل چراغی بزرگ از سقف آن آویزان است. این رواق روبه روی روضه، سمت جنوب غربی ضریح، واقع شده و باب القبله حرم به این سمت باز می شود. این در نقره ای حاصل کار حاجی حسین خان صدر اصفهانی است.۳ میرزا تقی خان امیر کبیر در این رواق دفن شده اند.

image345_20110330_1925463637

رواق شمالی(رواق پادشاهان)
این رواق را شاه صفی ساخته است و چون پادشاهان قاجار در آن دفن هستند آن را رواق پادشاهان نامیده اند. شاه صفی، که به زیارت حرم مطهر آمده بود، ضمن بخشش های فراوان برای خادمان و فقیران شهر دستور داد تا این رواق را احداث کنند.۴ ایوانی نیز بیرون آن ساخت که به « صافی صفا » معروف شد. قبر مظفرالدین شاه، محمد علی شاه، احمد شاه و محمد حسن میرزا، از پادشاهان ایران، در این رواق قرار دارد که البته مکان آن دقیقاًمشخص نیست.۵ همه این رواق ها به وسیله هفت در به داخل صحن باز می شوند. این درها عبارت است از : ۱ـ باب حبیب بن مظاهر ۲ ـ باب القبله ۳ ـ باب صاحب الزمان ۴ ـ باب علی اکبر ۵ ـ باب الکرامه ۶ ـ باب ابراهیم مجاب ۷ ـ باب رأس الحسین.
مرقد امیر کبیر، صدر اعظم عصر ناصر الدین شاه و عماد الدوله، نوه فتحعلی شاه روبه روی باب الکرامه است.

خزانه و گنجینه حرم
در سمت شمال روضه مطهر خزانه حرم واقع شده که انبوهی از اشیای اهدایی پادشاهان و بزرگان ایران و هند و… را در خود دارد. در این خزانه انواع جواهر، آثار و ادوات، قندیل های طلایی، ظرف های طلا و نقره، پارچه های زربافت و ابریشمی، ترمه های زیبا، عتیقه جات و کاشی های گران قیمت و قدیمی نگه داری می شود.
در غرب خزانه نیز کتاب خانه حرم قرار دارد که میراث گران بهای فرهنگ و تمدن اسلامی را در خود جای داده است و قرآن های خطی نفیس و کهن در آن نگه داری می شود.۶ قرآنی به خط امام سجاد(علیه السلام) و دست خطی از علی(علیه السلام) در آن جا بود که روی قبر گذاشته بودند و ناصرالدین شاه شخصاً آن ها را در داخل ضریح دیده است.۷
پی نوشت ها:
۱. عمران بن شاهین یکی از راهزنان در بطائح بود که عضد الدوله دیلمی سپاهیانش را به سوی او فرستاد و وی فرار کرد و به حرم امام علی(علیه السلام) پناهنده شد(ابن اثیر، الکامل، ۸/۷۶) و نذر کرد که اگر از دست عضد الدوله رهایی یابد دو رواق برای امام علی(علیه السلام) و امام حسین(علیه السلام) بسازد. عضد الدوله که به زیارت امام علی(علیه السلام) آمده بود از جرم عمران در گذشت و او را حکومت بطائح داد ؛ او نیز نذر خود را ادا کرد.(عبدالکریم ابن طاووس، فرحه الغری، ۶۷)
۳. آل طعمه، همان، ۱۴۷ ـ ۱۴۸.
۴. سفرنامه سیف الدوله به مکه مکرمه، ۲۳۱ ـ ۲۳۰.
۵. مدرسی، همان، ۳۱۸.
۶. در این مورد بنگرید به صفحات بعد در همین فصل.
۷. همان، ۱۲۷ ـ ۱۲۶.
۸. سفرنامه ناصر الدین شاه به عتبات، ۱۱۸.


ایوان های حرم مطهر امام حسین علیه السلام

از زمانی که توسعه صحن حرم در دوره قاجار آغاز شد، ایوان هایی در چهار ضلع صحن تعبیه گردید که راه های ورودی به داخل روضه مقدس را تشکیل می دهند. علاوه بر ایوان های اصلی و بزرگ، در اطراف صحن نیز حدود ۶۵ ایوان وجود دارد و داخل آن ها حجره هایی برای اسکان طلبه ها یا دفن پادشاهان، حاکمان، عالمان و بزرگان ساخته شده است. ایوان های بزرگ و اصلی عبارت است از:

ایوان طلا(جنوبی)
این ایوان از سایر ایوان ها بزرگ تر است. طول آن به ۳۶ متر می رسد و سراسر حرم را از سمت قبله دربر گرفته است. دوازده ستون با ارتفاع متفاوت، سقف آن را نگه داشته اند. ستون های وسط چهار متر و ستون های طرفین سه متر ارتفاع دارد. این ستون ها در دوران گذشته از چوب جنگل های هند ساخته شده بود و چون رطوبت و موریانه آن ها را فرسوده ساخت، یکی از نیکوکاران ایرانی به نام محسن قنبر رحیمی در ۱۳۸۹ ق آن ها را به ستون های سنگی تبدیل کرد. ستون های میانی سیزده و ستون های جانبی نُه متر ارتفاع و قسمت میانی ایوان حدود ده متر عرض دارد. این ایوان به وسیله سه باب به داخل روضه راه دارد یک باب در وسط به طول چهار و عرض دو متر و دو باب، از دو طرف، به عرض ۷۰/۱ متر. هر دوی آن ها دارای روکش طلا و مزین به آیه ها و اشعار است که سردار جان بن سردار خان وقف کرده است. دیوارهای این ایوان به دستور یکی از همسران فتحعلی شاه قاجار در ۱۲۳۲ ق با طلای خالص زر اندود شد و کاشی های بسیار زیبا به قسمت های فوقانی آن ها افزوده گشت. سقف ایوان نیز با آیه هایی از قرآن کریم به خط سید صادق آل طعمه مزین است. در زمان های قبل شمعدان بزرگی به سقف این ایوان آویزان بود.

ایوان ناصری(غربی)
این ایوان در ضلع غربی حرم واقع است و چون ناصر الدین شاه قاجار آن را ساخته بود به نام او معروف شد. اندکی بعد، سلطان عبد الحمید ثانی، پادشاه عثمانی، آن را بازسازی کرد و نام آن به « ایوان حمیدی » تغییر یافت. ارتفاع آن پانزده، طول پایه آن هشت و عرض آن پنج متر است. این ایوان در ۱۲۷۵ ق بنا شده است و سقف ایوان کاشی کاری شده و با شعرهایی مزین است. بر پیشانی آن عبارت « عمل استاد احمد شیرازی ۱۲۹۶ ق » دیده می شود.

ایوان شمالی
درسمت شمال حرم ایوان بزرگی قراردارد که آن را شاه صفی ساخته است و به همین دلیل در ابتدا نام « صافی صفا » داشت. این ایوان در گذشته های دور به « ایوان لیلو » معروف بود. زیرا درویشان در آن جا تکیه داشتند و مراسم عزاداری امام حسین(علیه السلام) را برپا می کردند. در این ایوان بانی آن و چند تن از عالمان و اندیشمندان به خاک سپرده شده اند.


صحن حرم امام حسین علیه السلام و درهای آن

صحن حرم
گنبد و بارگاه سالار شهیدان هم چون نگینی در میان انگشتری قرار دارد که جلوه ای خاص به آن بخشیده است. پیرامون و گرداگرد حرم را صحنی وسیع احاطه کرده است. بر این صحن نام « جامع » و « مشهد » نیز اطلاق می شود که از داخل به شکل مستطیل و دو طبقه و از بیرون به شکل بیضوی است. ارتفاع دیوارهای آن به دوازده متر می رسد که تا دومتر آن با سنگ و بقیه با کاشی تزیین شده و کتیبه ها و آیه های قرآنی زینت بخش آن است. قبل از توسعه جدید حرم، مدرسه ها و مسجدهایی پیرامون آن قرار داشت که به داخل صحن راه می یافتند. این اماکن در توسعه خیابان های مجاور به کلی تخریب شد. بنای بخش شمالی آن توسط شاه طهماسب صفوی ساخته شده است و پیش از آن، دارای ضلع شرقی، غربی و جنوبی بود. مساحت صحن ۸۲×۱۵۸ متر یعنی ۱۵۰۰ متر مربع با ۶۵ ایوان و حجره است. این حجره ها در دوران ناصری و به دستور وی تعمیر شد. صحن با هفت در به بیرون راه می یابد و کف آن در ۱۳۷۵ ق با سنگ های سیاه معدنی فرش شده است. در گذشته تکیه ای با نام « تکیه بکتاشیه » در داخل صحن، سمت راست باب القبله، قرار داشت که عبد المؤمن دده ساخته بود و صوفیان ترک در عصر عثمانی در آن گرد هم می آمدند. این تکیه در توسعه های جدید از بین رفت.

صحن صغیر ( کوچک )
در جوار صحن اصلی و سمت شرقی آن صحن کوچکی قرار داشت که به وسیله راهرویی به هم وصل می شد. این صحن را صحن صغیر می نامیدند. مساحت آن ۴۸ متر مربع و داخل آن با کاشی های زیبا تزیین شده بود. تاریخ بنای آن به دوران عضد الدوله دیلمی (قرن چهارم هجری) می رسید و چند تن از پادشاهان آل بویه در آن به خاک سپرده شدند. اما این صحن در تعمیرات بعدی از میان رفت و به صحن اصلی پیوست.

درهای صحن
صحن شریف حسینی اکنون دارای ده در است که زائران به وسیله آن ها به داخل صحن و مرقد مطهر راه می یابند. این صحن تا عصر قاجار تنها شش در داشت.

باب القبله
باب القبله قدیمی ترین درِ صحن و درِ اصلی است که به ایوان طلا باز می شود و چون سمت قبله قرار دارد آن را باب القبله نامیده اند. این دَرب در ۱۲۷۵ ق به دست احمد گواد ساخته شده و کتیبه ای در ضلع غربی آن حاکی از این تاریخ است. ارتفاع آن حدود پانزده و کف آن هشت متر است و دری از چوب مرغوب ساج به ارتفاع شش و عرض چهار متر بر آن قرار دارد. ساعت بزرگی بر بالای آن نصب است و پایین آن، این عبارت دیده می شود: « السلام علیک یا ابا عبد الله ». سوره « والشمس » بر قسمت فوقانی دروازه به خط محمد مکاری زینت بخش آن است.این در را باب الذهب نیز نامیده اند و در دو طرف آن چهارده حجره تحتانی و فوقانی قرار دارد.

باب قاضی الحاجات
باب قاضی الحاجات در برابر سوق العرب است و به یاد حضرت مهدی (عج) آن را چنین نامیده اند. ارتفاع آن پنج و عرض آن ۵/۳ متر است. دری به ارتفاع چهار و عرض سه متر بر آن تعبیه شده که آن را در ۱۲۸۶ ق ساخته اند. این در با آیه هایی از قرآن مزین است.

باب الشهداء
در میانه ضلع شرقی و راه مرقد حضرت ابوالفضل واقع است و آن را به یاد شهیدان کربلا « باب الشهداء » نامیده اند. ارتفاع آن به چهار و عرض آن به سه متر می رسد.
آیه هایی از قرآن با خط زیبا بر این در نقش بسته است. در گذشته، دو درِ صحن صغیر و باب الصافی جای آن قرار داشت.

باب الکرامه
باب الکرامه در دورترین نقطه ضلع شمال شرقی صحن و کنار باب الشهدا است و به سبب کرامت امام حسین(علیه السلام) باب الکرامه نامیده شده است. چهار متر ارتفاع و سه متر عرض دارد و با آیه هایی از قرآن تزیین شده است.

باب السلام
این دروازه در وسط ضلع شمالی واقع است و چون مردم از آن جا به امام حسین(علیه السلام) سلام می دادند به باب السلام معروف است. چهار متر طول و سه متر عرض دارد و آیه هایی از قرآن بر آن نقش بسته است.

باب الرجاء
در میان باب القبله و باب قاضی الحاجات دری است که آن را، به امید برخورداری از فضل و کرامت الهی، باب الرجاء می خوانند. کتیبه ای از بیرون با آیه هایی از قرآن آن را جلا بخشیده است. قوس ایوانی که بر فراز آن است با کاشی های زیبا همراه با آیه های قرآن به خط ثلث تزیین شده است. ارتفاع دروازه به حدود پنج و عرض آن به ۵/۳ متر می رسد.

باب السّدره
این دروازه به یاد درخت سدری که نشانگر قبر بود و هارون الرشید آن را از بیخ برکند، به « باب السدره » معروف شد. در دورترین نقطه ضلع شمال غربی صحن قرار دارد و ارتفاع آن به چهار و عرض آن به سه متر می رسد. این دروازه پیش از آن بر « باب القبله » نصب شده بود و در ۱۳۸۵ ق به این مکان منتقل شد. بالای این در با آیه هایی از قرآن تزیین شده است.

باب السلطانیه
در سمت غرب صحن، دروازه ای به وسیله یکی از پادشاهان عثمانی ساخته شد که آن را « باب السلطانیه » نام نهادند. ارتفاع آن چهار و عرض آن سه متر است و آیه هایی از قرآن زینت بخش آن است. مدرسه حسن خان سردار مقابل این در قرار دارد.

باب رأس الحسین
این دروازه روبه روی سر مقدس(بالاسر) امام حسین(علیه السلام) باز می شود و آن را باب رأس الحسین(علیه السلام) خوانده اند. محل آن به وسیله کاشی های زیبایی تزیین شده است. ارتفاعش به چهار و عرضش به سه متر می رسد و ساعت زنگ دار بزرگی نیز بر بالای آن نصب است. هم چنین در بالای این باب آیه هایی از قرآن با تاریخ ۱۳۷۲ ق نگاشته شده است.

باب الزینبیه
در جنوب غربی صحن یعنی نزدیک تل الزینبیه ساخته شده است و به سبب نزدیکی به آن مکان به « باب الزینبیه » معروف است. ارتفاع آن چهار و عرض آن سه متر است و با آیه هایی از قرآن مزین شده است.
شایان ذکر است همه این ده درب اکنون به فلکه ای باز می شود که در ۱۳۶۸ق احداث شده است.


آثار و اماکن حرم مطهر امام حسین علیه السلام

۱ ـ صندوق و ضریح امام حسین(علیه السلام)
در عصر آل بویه، عضد الدوله برای نخستین بار در ۳۷۱ق ضریحی از جنس چوب ساج و تزیین شده با عاج را روی قبر امام حسین(علیه السلام) نصب کرد و قبر را با پارچه های گران بهای دیباج پوشاند.۱ در ۶۲۰ ق مؤیدالدین محمد قمی، وزیر شیعی الناصر لدین الله عباسی، صندوقی از چوب بر روی قبر قرار داد و آن را با پارچه های گران قیمت پوشاند.۲ شاه اسماعیل صفوی در ۹۳۲ ق صندوق بسیار زیبایی از خاتم بر روی قبر نهاد. پس از آن، شاه عباس صفوی برای نخستین بار، ضریحی از مس بر فراز قبر و روی صندوق یاد شده گذاشت و ضریح را با پرده های حریر قیمتی پوشاند.۳ در ۱۱۵۳ ق، گوهرشاد خانم، دختر سلطان حسین صفوی و همسر نادر شاه، صندوقی از خاتم بر روی قبر گذارد. گفته اند صندوق کنونی همان صندوقی است که همسر نادر شاه روی قبر قرار داده بود.۴ برخی نیز گفته اند این صندوقی است که شاه طهماسب صفوی در ۱۱۲۳ ق به حرم هدیه کرده است. این صندوق در اثر تهاجم وهابیان در ۱۲۱۶ ق آتش گرفت و بخشی از آن سوخت. در ۱۲۲۵ق به توصیه شیخ جعفرآل کاشف الغطاء و به دستور « خان جان » قاجاری صندوق را با پوششی از نقره ترمیم کردند و با پارچه حریر پوشاندند.۵ روی صندوق به این موضوع چنین اشاره شده است:
« بعد تکسیر اعداء الله فی سنه ۱۲۱۶ ق قام بتجدیده خان القاجار ۱۲۲۵ ق کتبه صالح الکلکاوی ».
آقا محمد خان نیز ضریحی از نقره بر فراز قبر نصب کرد۶ و درهای ورودی را، که از رواق به داخل حرم باز می شد، با نقره تزیین نمود.۷ پس از چندی، ناصرالدین شاه، که به شخصه به زیارت کربلا مشرف شده بود، دستورهایی برای تعمیر و بازسازی حرم صادر کرد؛ ضریحی از نقره ساخت و آن را روی قبر گذاشت. بدین گونه قبر مطهر دارای دو ضریح بیرونی و داخلی شد. نام هدیه کننده ضریح بیرونی، یعنی ناصرالدین شاه، بر آن ثبت شده است. روی درِ آن، پنجره نقره ای کوچکی است و بر بالای آن این عبارت دیده می شود: قال رسول الله(صلّی الله علیه و آله) « الحسن و الحسین سیدی شباب اهل الجنه و ابوهما خیرٌ منهما » این ضریح، ضریح مسین شاه عباس را در خود جای داده است.۸ ناصر الدین شاه که خود داخل آن شده، ضریح و قبر را چنین توصیف می کند: « من و میرزا حسن کلید دار جسارت کرده توی ضریح حضرت رفته از ضریح هم درب کوچک دیگر بود میرزا حسن باز کرد، شمعی در دست داشت دور قبر منور با آجر فرش شده بود که پا روی آجر گذاشته شود. من از طرفی میرزا حسن از طرفی به زحمت زیاد رفتیم. میرزا حسن متصل شمع را کج می کرد. من از دست او گرفتم. من به طور عجیبی روی آجرها نشسته بودم جا تنگ بود. سرم به تخته ضریح می خورد. جای نشستن تنگ و بسیار مشکل بود. میرزا حسن تخته روی قبر مطهر را کشید. دست برده دو سه مشتی تربت صحیح از روی قبر مطهر برداشتم ».۹ در پایین پای آن، ضریح دیگری متصل به ضریح بیرونی قرار گرفته که به علی اکبر، فرزند دلاور امام حسین(علیه السلام )، تعلق دارد. در ۱۳۵۵ ق، سیف الدین طاهر، از داعیان اسماعیلی، پنجره ای از نقره برای مرقد مطهر ساخت و آن را از هند به کربلا فرستاد که بر بالای آن نوشته شده بود:
« ان الداعی الی حب آل محمد الطاهر بن ابی محمد الطاهر سیف الدین نجل سیدنا محمد برهان الدین من بلاد الهند سنه خمس و خمسین و ثلث مائه بعد الالف ۱۳۵۵ ق ».۱۰ در ۱۳۶۰ ق استاد محمد صنیع خاتم شیرازی، از استادان برجسته خاتم کاری، صندوق مطهر را تعمیر کرد.
در طول تاریخ، همواره پادشاهان و بزرگان، چراغ دان های گران قیمتی از طلا و نقره به داخل ضریح مبارک هدیه می کردند. یک جفت شمعدان طلای بسیار بزرگ از سوی سلطان عبدالمجید خان عثمانی به حرم هدیه شده است. بعضی از قندیل های آویزان شده از جنس طلا و نقره، از هند و جاهای دیگر آمده است.۱۱ امروزه طول ضریح مطهر به پنج پنجره و عرض آن نیز به چهار پنجره تقسیم می شود. هر قسمت هشتاد سانتی متر عرض دارد. اما بخشی که مرقد علی اکبر( علیه السلام) در آن است، یعنی پایین پای آن حضرت، از ضریح تنها یک بخش و از طول دو بخش را در بر می گیرد. طول ضریح مرقد امام حسین(علیه السلام) ۵/۵ و عرض آن ۵/۴ متر است و طول آن قسمت که قبر علی اکبر(علیه السلام) را در خود جای داده ۶/۲ و عرض آن ۴/۱ متر است. ارتفاع ضریح به ۵/۳ متر می رسد و بر بالای آن در چهار گوشه، چهار گویچه شکلی است که طول هر یک نیم متر و زر اندود است.۱۲ بر روی ضریح، دیوارهای صحن، حرم و گل دسته ها آثاری از گلوله دیده می شود که حاصل تهاجم نیروهای بعثی به شیعیان متحصن در مرقد در ۱۳۷۰ ش است. این شیعیان علیه حکومت وقت قیام کرده بودند.
بربالای سر مبارک آن حضرت، بیرون ضریح، سنگ قهوه ای رنگی به نشانه جایگاه دفن سر آن حضرت نصب است. برخی گفته اند شمر ملعون سر مبارک امام(علیه السلام) را روی آن جدا کرد. بر اساس روایت های موجود، امام سجاد(علیه السلام) سر مبارک امام حسین و برخی از شهیدان را به کربلا بازگرداند و در کنار جسدهای پاک شان به خاک سپرد. بر اساس روایتی دیگر، سر مبارک امام در بالای قبر پدر بزرگوارش امام علی(علیه السلام) در نجف دفن شده است. امام صادق(علیه السلام) در این مکان نماز می گزارد و توصیه می کرد که بر سر مبارک امام حسین(علیه السلام)، در این مکان نماز گزارده شود۱۳ برخی نیز گفته اند سر آن حضرت را به عسقلان مصر بردند و در آن جا دفن کردند. امروزه، در شهر قاهره در مسجدی به نام مسجد الحسین(علیه السلام) ضریحی با عنوان رأس الحسین قرار دارد که مردم آن شهر پیرامون آن دعا و زیارت می خوانند و سوم شعبان، روز تولد امام حسین(علیه السلام)، را ده روز جشن می گیرند و احترام خاصی به این مکان می گذارند.
قبر و ضریح علی اکبر(علیه السلام) محل دفن جوان شجاع و دلاور امام حسین(علیه السلام) در پایین پای آن حضرت است. ضریح امام حسین(علیه السلام)، چنان که شرح آن در صفحه های پیشین رفت، به صورت شش ضلعی است که دو ضلع پایین آن به علی اکبر و شهیدان بنی هاشم تعلق دارد. این قسمت به ضریح بیرونی قبر امام حسین(علیه السلام) وصل شده و ۶/۲ متر طول و ۴/۱ متر عرض دارد. بنابر این از عرض یک بخش و از طول دو بخش را در بر می گیرد و دو ضلع از آن را به خود اختصاص می دهد.

۲ ـ مزار شهیدان بنی هاشم
مزار شهیدان بنی هاشم در کنار مزار علی اکبر و پایین پای مبارک امام حسین(علیه السلام) قرار دارد. بر اساس روایات، بنی اسد وقتی شهیدان را به خاک سپردند جنازه های شهیدان بنی هاشم را، که در یک خیمه توسط امام حسین(علیه السلام) جمع آوری شده بود، پایین پای آن حضرت دفن کردند و سپس چند متر پایین تر از آن دیگر شهیدان کربلا، غیر از بنی هاشم، را به خاک سپردند.۱۴

۳ ـ قبرهای دیگر شهیدان کربلا
تمامی شهیدان کربلا، به جز حضرت ابوالفضل، حربن یزید ریاحی و حبیب بن مظاهر، در نزدیکی قبر حضرت امام حسین(علیه السلام) به خاک سپرده شده اند و قبرهای آنان در سمت جنوب شرقی ضریح امام حسین(علیه السلام)، به فاصله چند متری آن قرار دارد. اکنون این قبرها، که در داخل یک اتاقک دوازده متری و حاوی صندوق خاتم است، پنجره ای از نقره به طول پنج متر دارد و آرامگاه را مشخص می کند. بر بالای این پنجره، اسامی حدود ۱۲۰ تن از شهیدان کربلا، همراه با زیارت نامه مخصوص بر روی کتیبه ای از کاشی های آبی نقش بسته است. قبل از توسعه جدید حرم، یعنی تا ۱۲۱۳ ق، این قبرها بقعه ای جداگانه داشت و از حرم امام حسین(علیه السلام) مستقل و مجزا بود به گونه ای که طواف پیرامون آن میسر بود. سخن ابو حمزه ثمالی این مطلب را تأیید می کند: « سپس از حرم مطهر خارج شو و در مقابل قبور شهدا بایست ».۱۵ کسانی که قبل از توسعه آن را دیده اند توصیف شان به همین گونه است.۱۶ در ۱۲۱۳ ق، عملیات توسعه جدید آغاز شد و به دلیل زیاد بودن زائران و تنگیِ مکان زیارت، سید علی طباطبایی و آیت الله شهرستانی برای تأمین رفاه زائران دیوار آن بقعه را برداشتند و راهروی درِ ورودی رواق جنوبی به مزار شهیدان را بستند و در قسمت شمالی آن، ضریحی از چوب ساج قرار دادند سپس دیوار حائل را برداشتند و آن را به حرم متصل کردند. با این کار امکان طواف پیرامون مزار شهیدان از بین رفت اما فضای زیارتی مناسبی ایجاد شد. در ۱۲۳۰ ق از سوی ملا محمد صالح برغانی ضریحی از برنج با کتیبه نقره ای حاوی شعرهای محتشم کاشانی بر آرامگاه شهیدان نصب شد و صندوقی از خاتم نیز در داخل آن قرار گرفت. در اوایل قرن چهاردهم، انیس الدوله، همسر ناصرالدین شاه، ضریح نقره ای به طول حدود ۸۰/۴ در پنج شبکه و ارتفاع ۷۰/۱ برای آرامگاه شهیدان تقدیم کرد. این ضریح به جای ضریح قبلی نصب شد و هم اکنون نیز در همان مکان باقی است. در ۱۳۶۱ ق صندوق خاتم کاری این آرامگاه به کوشش محمد صنیع خاتم شیرازی تعمیر شد و دیوارهای مجاور ضریح را هنرمندان توانای ایرانی آینه کاری کردند.۱۷
پی نوشت ها:
۱. جعفر الخلیلی، موسوعه العتبات المقدسه، ۸/۱۸۲.
۲. مدرسی، همان، ۲۵۹.
۳. آل طعمه، همان، ۹۸.
۴. مدرسی، همان، ۲۶۰.
۵. آل طعمه، همان، ۱۰۰.
۶. ناصر الدین شاه، همان، ۱۱۹.
۷. سفرنامه سیف الدوله به مکه مکرمه، ۲۳۱.
۸. ادیب الملک، سفرنامه ادیب الملک به عتبات، ۱۶۰.
۹. ناصر الدین شاه، همان، ۱۲۰.
۱۰. آل طعمه، همان، ۱۰۰.
۱۱. سیف الدوله، همان، ۲۳۱؛ ابن بطوطه، همان، ۲۷۳.
۱۲. آل طعمه، همان ۱۰۰ ـ ۱۰۱.
۱۳. بنگرید زیارت مخصوص امیر المؤمنین که در آن به دفن سر امام حسین(علیه السلام) در این مکان اشاره شده است.
۱۴. دایره المعارف تشیع، ۳/۳۶۳.
۱۵. مدرسی، شهر حسین، ۳۴۷.
۱۶. همان جا. ۱۷. دایره المعارف تشیع، ۱/۴۴؛ مدرسی، همان، ۴۲۳.


خیمه گاه

در منطقه نبرد، خیمه ها و چادر هایی برای سکونت خاندان امام حسین(علیه السلام) و یارانش بر پا شده بود. مکان استقرار خیمه ها حدود سیصد متر، یا کمی بیشتر، با میدان جنگ فاصله داشت. امروزه، در جنوب غربی حرم مطهر و ۲۵۰ متری صحن، مکانی را به مساحت دو هزار متر مربع دیوار کشی کرده اند و در وسط آن ساختمانی شبیه خیمه ای بزرگ ساخته اند که چهارصد متر مربع مساحت دارد. وسط ساختمان، سمت قبله، جایگاه امام سجاد(علیه السلام) و محل عبادت آن حضرت است. در قسمت ورودی در بزرگی است که با چند پله به سطح خیمه گاه می رسد. بعد از در ورودی، سمت راست و چپ شانزده فرورفتگی قوسی شکل همانند کجاوه در دو طرف با آجر ساخته اند که نشان از شانزده کجاوه ای است که خانواده های شهیدان کربلا را از آن جا به سوی کوفه بردند. در قسمت پایانی و سمت راست ساختمان، که حدود ۵/۱ متر گودتر است، غرفه ای حدود بیست متر قرار دارد که محل عبادت اهل بیت بود.۱ بر سردر و آستان ورودی خیمه گاه شعرهایی از سید حسین علوی کربلایی روی سنگ مرمر نقش بسته است.۲ در زیر خیمه گاه چاهی است که به چاه حضرت عباس(علیه السلام) مشهور است و مردم از آب آن می نوشند و صورت خود را می شویند.۳ فاصله خیمه گاه تا تل زینبیه پانصد متر است. برخی مکان اصلی قتلگاه را در نزدیکی مستشفی حسین(بیمارستان امام حسین(علیه السلام)) می دانند.۴ این نظر بر اساس شواهد صحیح تر است، زیرا تا قبل از قرن چهاردهم کسانی که خیمه گاه را دیده اند آن را در جایی که اکنون بیمارستان امام حسین(علیه السلام) است ذکر کرده اند.۵ قبر احمد بن محمد معروف به بن فهد حلی، از فقیهان بزرگ امامیه در(۷۵۷ ـ ۸۴۱ق) در بقعه ای جداگانه در جنوب خیمه گاه قرار دارد.۶
پی نوشت ها:
۱. زمانی، همان، ۱۱۶ ـ ۱۱۷.
۲. آل طعمه، تراث کربلا، ۱۱۱ ـ ۱۱۲.
۳. ادیب الملک، همان، ۱۵۷.
۴. مدرسی، همان، ۳۳۵ ؛ آل طعمه، همان، ۸۸
۵. آل طعمه، همان جا.
۶. ادیب الملک، همان، ۱۵۷.


قتلگاه

قسمت پایانی سمت چپ رواق جنوب غربی، یعنی در امتداد آرامگاه حبیب بن مظاهر، به وسیله دری به سالن باریکی مرتبط است که در آن یک اتاق نُه متری قرار دارد. در دیوار سمت قبله آن یک پنجره نقره ای تعبیه شده است. این مکان اندکی گود است و دیوارهای آن آینه کاری و نقاشی شده است. در همین مکان شریف، نواده رسول خدا(صلّی الله علیه و آله) شهید شده است. از این جا دری است که به جای گودتری راه دارد. گویند آن جا محلی است که حضرت سیدالشهداء از اسب بر زمین افتاد و چون در زمان های پیشین خاک زیادی برای تبرک بر می داشتند بسیار گود شد. بعدها آن مکان را پر کردند و دری روی آن قرار دادند.


تربت امام حسین(ع) شفای هر درد

این سخن از کیست: «خداوند تربت امام حسین (ع) را شفای هر دردی قرار داده است.»؟
پرسش مورد نظر شما روایتی است که هم از امام صادق (علیه السلام ) و هم از امام رضا (علیه السلام ) در کتب روایی نقل شده است که متن روایات را در اینجا می آوریم: قَالَ الصَّادِقُ ع فِی طِینِ قَبْرِ الْحُسَیْنِ ع شِفَاءٌ مِنْ کُلِّ دَاءٍ وَ هُوَ الدَّوَاءُ الْأَکْبَرُ امام صادق -ع- فرمود : در خاک قبر حسین -ع- شفای هر دردی است و آن بزرگترین دارو است . وَ قَالَ ع إِذَا أَکَلْتَهُ فَقُلِ اللَّهُمَّ رَبَّ التُّرْبَهِ الْمُبَارَکَهِ وَ رَبَّ الْوَصِیِّ الَّذِی وَارَتْهُ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اجْعَلْهُ عِلْماً نَافِعاً وَ رِزْقاً وَاسِعاً وَ شِفَاءً مِنْ کُلِّ دَاءٍ و همان حضرت -ع- فرمود : هنگام خوردن تربت امام حسین -ع- چنین بگو : خدایاای پروردگار تربت مبارک و پروردگار وصی مدفون شده در آن بر محمد و آل محمد درود فرست و این تربت را مایه علمی سودمند و روزی وسیع و شفای از هر دردی قرار ده . ( منبع کتاب من‏لایحضره‏الفقیه ج : ۲ ص : ۵۹۹و۶۰۰)
عَنِ الصَّادِقِ ع قَالَ إِنَّ اللَّهَ جَعَلَ تُرْبَهَ الْحُسَیْنِ شِفَاءً مِنْ کُلِّ دَاءٍ وَ أَمَاناً مِنْ کُلِّ خَوْفٍ فَإِذَا أَخَذَهَا أَحَدُکُمْ فَلْیُقَبِّلْهَا وَ لْیَضَعْهَا عَلَى عَیْنِهِ وَ لْیُمِرَّهَا عَلَى سَائِرِ جَسَدِهِ وَ لْیَقُلْ اللَّهُمَّ بِحَقِّ هَذِهِ التُّرْبَهِ وَ بِحَقِّ مَنْ حَلَّ بِهَا وَ ثَوَى فِیهَا وَ بِحَقِّ أَبِیهِ وَ أُمِّهِ وَ أَخِیهِ وَ الْأَئِمَّهِ مِنْ وُلْدِهِ وَ بِحَقِّ الْمَلَائِکَهِ الْحَافِّینَ بِهِ إِلَّا جَعَلْتَهَا شِفَاءً مِنْ کُلِّ دَاءٍ وَ بَرْءاً مِنْ کُلِّ مَرَضٍ وَ نَجَاهً مِنْ کُلِّ آفَهٍ وَ حِرْزاً مِمَّا أَخَافُ وَ أَحْذَرُ ثُمَّ یَسْتَعْمِلُهَا قَالَ أَبُو أُسَامَهَ فَإِنِّی أَسْتَعْمِلُهَا مِنْ دَهْرِیَ الْأَطْوَلِ کَمَا قَالَ وَ وَصَفَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع فَمَا رَأَیْتُ بِحَمْدِ اللَّهِ مَکْرُوهاً همان حضرت فرمود : خداوند تربت حسین -ع- را شفای هر درد و ایمنی از هر ترس قرار داد . هر گاه کسی این تربیت را برداشت باید آن را ببوسد و بر چشم بگذارد و بر بقیه اعضای بدنش بمالد و چنین بگوید : خدایا به حق این تربت و به حق کسی که در آن مدفون است و به حق پدر و مادر و برادر و فرزندان او که امام هستند و به حق فرشتگانی که دور او حلقه زده اند آن را شفای هر درد و عافیت از هر بیماری و نجات از هر آفت و امان از هر چه از آن ترس و بیم دارم قرار ده و سپس آن از ان استفاده کند . راوی می گوید من این تربت را در طول عمرم بر طبق دستور امام صادق -ع- به کار بردم و به حمد الله تا به حال با چیز بد و ناگواری رو به رو نشده ام .

(منبع کتاب وسائل‏الشیعه ج : ۱۴ ص : ۵۲۲)

برای دیدن تصاویر در سایز اصلی روی تصویر کیلک کنید

برچسب‌ها: , , , , , , , , , , , , , ,

یک نظر بدید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*
*